Kanser, bazı etkilerle değişime uğramış hücrelerin, gerek yerel ve gerek uzak noktalarda kontrolsüz olarak çoğalıp büyümelerinin sonucu oluşan bir hastalıktır. Normalde hücreler belli bir kontrol altında, ihtiyaca göre bölünerek çoğalırlar. Hücreler işlevlerini tamamladıktan sonra, programlı ölüm denen olay ile yok olur; oysa kanser hücreleri bağımsızlığını ilan eden hücreler topluluğudur, ölümsüzdürler.  Kanser önemi giderek artan bir sağlık ve yaşam sorunudur. Ölüm nedeni olarak, kalp ve damar hastalıklarının hemen  ardından gelmektedir.

Yurdumuzda en sık görülen kanserler erkeklerde akciğer, prostat, kalın barsak, rektum, mide ve pankreas; kadınlarda meme, akciğer, kalın barsak, rektum, serviks, over, mide ve pankreas kanserleri olarak sıralanabilir. Tedavisi ve tanısı birçok uzmanlık dallarının işbirliğini gerektirmektedir. Erken tanı ileri evrelere göre başarı şansını artıran bir unsurdur. Cerrahi ve radyoterapi lokal tedavi yöntemleri olup, kemoterapi ve immünoterapi ise sistemik olarak etki göstermektedir. Kemoterapi sitotoksik ilaçlarla yapıldığı için özel bir ihtisas konusudur. Etkili dozlarda, fakat hastayı yan tesirlerden koruyarak yapılması gereklidir. Kanserde belki tedaviden daha önemli olan konu kanserin önlenmesidir. Önlemede karsinojenik (kanser yapıcı) maddelerden uzak durmak, temiz ve sağlıklı yaşamak ve dengeli beslenmek etkili olduğu bilinen yaşam tarzı değişiklikleridir. Bazı kanserler için kemoprevansiyon yani kimyasal maddelerle kanseri önlemek de umut vaat edici gibi görünmektedir.

Yapılan klinik çalışmalar sonucunda meme, kalın barsak, serviks ve prostat kanserleri için belli yaş grupları için tarama yapılması ulusal ve uluslararası kanser organizasyonları tarafından önerilmektedir.

1. Meme Kanseri:

Kendi kendine meme muayenesi: 20 yaşından başlayarak her ay yapılması önerilir.

Klinik meme muayenesi: 20-40 yaş arası 2-3 yılda bir, 40 yaş üzerindeki kadınlarda ise her yıl doktor tarafından yapılması önerilir.

Mammografi (meme rontgeni): 50 yaş üzerindeki kadınlarda yılda bir yapılması önerilirken, 40-50 yaş arasındaki kadınlarda meme dokusu daha yoğun olduğu için şüpheli kitleleri gösterme başarısı daha düşüktür. Bu yaşlar arasında yapılıp yapılmayacağı, yapılacaksa da hangi sıklıkta yapılması gerektiği tartışmalıdır. Onkoloji tedavi klavuzları (NCCN-2009) ve Amerika Kanser Topluluğu mamografi çekimlerinin 40 yaşında başlamasını ve her yıl tekrarlanmasını önermektedirler.

Ultrason: Tek başına bir tarama testi değildir. Gerekli görüldüğünde diğer testlere eklenmelidir.

Meme MR'ı: Ailesinde meme kanseri olan, yüksek riskli kişilerde seçilmiş vakalarda önerilmektedir.

2. Serviks Kanseri:

Servikal kanser taraması ilk cinsel temastan 3 yıl sonra başlamalıdır. 21 yaşında taramalar her durumda başlatılmalıdır. Tarama her yıl klasik Pap testi ile, ya da 2 yılda bir likit Pap testi ile yapılmalıdır. 30 yaş ve üzerinde 3 normal testi takiben taramalar 2-3 yılda bire geçilir. 70 yaş ve üzerinde 3 ve daha fazla normal testi olanlarda (son 10 yılda hiç anormal Pap testi yoksa) ve total histerektomi olanlarda servikal kanser taraması kesilebilir.

3. Kalın Barsak Kanseri:

Kalın barsak kanseri taramasında kullanılacak testler şunlardır.

a. Dışkıda gizli kan aranması: Farklı günlerde alınan 3 dışkı örneği test edilir. Yılda bir tekrarlanır.

b. Sigmoidoskopi: 5 yılda bir tekrarlanmalıdır.

c. Sigmoidoskopi ve yıllık dışkıda gizli kan incelenmesinin birlikte yapılması.

d. Baryumlu kolon grafisi: 5 yılda bir tekrarlanmalıdır.

e. Kolonoskopi: 50 yaş ve üzerindeki normal riskli kişilere 10 yılda bir tekrarlanması önerilir.

Bu beş modaliteden biri tarama için kullanılabilir. Yapılan son klinik çalışmalara göre şu anda en kabul gören öneriler 10 yılda bir yapılması önerilen kolonoskopi, ve 5 yılda bir sigmoidoskopi ile yıllık gaitada gizli kan incelemesidir.

4.Prostat Kanseri

 50 yaşın üstünde olan ve önümüzdeki 10 yıl süreyle sağ olacağı düşünülen erkeklere tarama testi olarak yılda bir PSA testi ve parmakla muayene önerilmektedir.  Riskli kişilerde ilk testler 40-45 yaşlarında yapılmalıdır.

Tarama testlerinin her zaman yüzde yüz kanseri göstermez. Bazen kanser olmayan hastalarda varmış gibi bulgular verebileceği ve bazı kanser vakalarını da atlayabileceği hiç bir zaman unutulmamalıdır. Aynı zamanda kanser tanısının konmasında faydası olsa dahi hastaların sağ kalımını uzatmayan testler de günlük kullanıma girmemişlerdir.

Dr. Gamze Gököz Doğu
Medikal Onkoloji Uzmanı